Kunstroof

Verloren Bezit: Roof, Handel en Restitutie

Tussen 1933 en 1945 vond in heel Europa een grootschalige kunstroof plaats. De nazi’s, gedreven door soms ideologische verzamelwoede, dwongen ook in Nederland na mei 1940 kunsthandelaren tot verkoop, Joodse verzamelaars en particulieren werden hun collecties ontnomen en Joodse kunsthandels kwamen onder Duits beheer. Daarnaast werd op grote schaal reguliere handel gedreven met de bezetter. Na de oorlog keerden duizenden cultuurgoederen terug naar Nederland. Een deel werd gerestitueerd aan de rechtmatige eigenaren, een ander deel verkocht. Wat achterbleef werd opgenomen in de rijkscollectie onder de titel Nederlands Kunstbezit-collectie. Deze collectie wordt tussen 2022 en 2027 opnieuw onderzocht met als doel voor onvrijwillig verloren objecten alsnog de rechtmatige eigenaren te vinden.

Verloren kunstobjecten en restitutie

Wat in de jaren '50 niet werd teruggegeven of verkocht kwam terecht in de rijkscollectie en kreeg de titel NK-collectie, naar de in 1945 opgerichte Stichting Nederlands Kunstbezit (SNK). De NK-collectie bestaat uit schilderijen, werken op papier en toegepaste kunst zoals meubelen en keramiek.

Een restitutieverzoek is een verzoek om teruggave aan de oorspronkelijke eigenaar of diens erfgenamen van cultuurgoederen waarvan de oorspronkelijke eigenaar het bezit onvrijwillig heeft verloren. Sinds 2022 onderzoekt de Rijksdienst Cultureel Erfgoed alle objecten uit de NK-collectie om informatie over eigendomsstatus en verblijfsgeschiedenis van objecten aan te vullen en zo restitutie van deze voorwerpen mogelijk te maken. Men kan nog steeds restitutieverzoeken indienen. Hieronder is de huidige status voor alle objecten te zien.

Personen verbonden aan Kunstroof

Bekijk alle personen

De herkomstgeschiedenis van een object

Bronnen over de geroofde kunst

Op Oorlogsbronnen zijn meer bronnen te vinden die verbonden zijn aan het thema kunstroof. Dit zijn onder andere de aangifteformulieren van de SNK.

Bekijk alle bronnen

veilinghuis deed in roofkunst

Bron: Vrijheidsmuseum

Tweede Wereldoorlog. Oostenrijk.

Bron: NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies

Nazis 'adopteerden' vreemde kunstschatten.

Bron: NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies

Tweede Wereldoorlog. Duitsland.

Bron: NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies

SNK Aangifteformulier - Onbekend - Vloerkleed

Bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

Niet teruggekeerde werken

Wie tijdens de bezetting kunstwerken had verloren of informatie had over kunstvoorwerpen die in handen waren geraakt van de vijand, was verplicht daarvan aangifte te doen via een formulier bij de SNK. Niet alle werken zijn teruggekeerd na de oorlog. Hieronder is een overzicht van wanneer er aangifte is gedaan door erfgenamen.

Sommige personen deden vaker aangifte. Bijvoorbeeld omdat ze hele collecties zijn verloren.

Artikelen

Vervolging

De kunst van Joseph Henri Gosschalk

De Joodse kunstenaar, verzamelaar en handelaar Joseph Henri Gosschalk overleeft de Holocaust maar verliest zijn kunstcollectie. Uiteindelijk krijgt Joseph slechts een schilderij terug. Maar zijn erfgenamen krijgen in 2002, 2015 en 2023 na advies van de Restitutiecommissie alsnog een aantal schilderijen terug.

Collaboratie

De taal van de NSB

Taal is een onmisbaar propagandistisch strijdmiddel. Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt taal ingezet om de vijand zwart te maken en het eigen gedachtegoed te verspreiden. Ondanks de grote invloed van het Duitse nationaalsocialisme op de NSB, houdt de partij er een geheel eigen jargon op na. Zo hebben alle maanden een alternatieve naam, zoals grasmaand, slachtmaand en sprokkelmaand.

CollaboratieVooroorlogs

De oprichting van de NSB

Op maandag 14 december 1931 verzamelde zich in een gehuurd zaaltje (kosten: twee gulden) in het vergadergebouw van de Christelijke Jongemannen Vereeniging aan het Domplein in Utrecht een twaalftal Utrechtenaren. Zij gaven gehoor aan de oproep van Anton Mussert, die als hoofdingenieur bij de Provinciale Waterstaat van Utrecht landelijke bekendheid genoot om het programma van zijn partij-in-wording te bespreken. Deze vergadering, die de geschiedenisboeken is ingegaan als de oprichtingsbijeenkomst van de NSB, was bepaald geen grootse gebeurtenis.

Collaboratie

Groningse boer wordt NSB burgemeester

Terwijl verzetsvrouw Siet Gravendaal-Tammens in de Groninger verzet Top terecht komt maakt haar neef Petrus Fokko Tammens op een hele andere manier carrière. Hoe wordt de rijke herenboer Petrus begin 1943 de NSB-burgemeester van Groningen?

Vervolging

NSB fotografen leggen Jodenvervolging vast

Het wegvoeren van de Nederlandse Joden vindt midden in de samenleving plaats. Amsterdamse Joden moeten zich melden op verzamelplaatsen en worden naar Kamp Westerbork gevoerd. In opdracht van de Duitse bezetter leggen NSB fotografen dit, met een nationaalsocialistische invalshoek, vast.

VooroorlogsKoloniaal

De NSB gaat internationaal. Kameraden in Nederlands-Indië

Ook in voormalig Nederlands-Indië bloeit het nationaalsocialisme in de jaren dertig op. Na een bezoek van Anton Mussert in 1935 zijn er bijna vijfduizend leden. Voor hen is het nationalisme van Indonesiers en de Japanse dreiging de reden om zich aan te sluiten bij de NSB. Eind jaren 30 haken velen af door de toenemende nadruk op raszuiverheid. Er blijven zo'n duizend leden over. Na de Duitse inval in Nederland wacht hen een lange periode van internering.