De kunst van Joseph Henri Gosschalk
De Joodse kunstenaar, verzamelaar en handelaar Joseph Henri Gosschalk overleeft de Holocaust maar verliest zijn kunstcollectie. Uiteindelijk krijgt Joseph slechts een schilderij terug. Maar zijn erfgenamen krijgen in 2002, 2015 en 2023 na advies van de Restitutiecommissie alsnog een aantal schilderijen terug.
Foto van een tekening van het Heidelager door J.H. Gosschalk
Van Barneveld naar Westerbork
Joseph is lange tijd uitgezonderd van deportatie. Hij staat op de Frederikslijst met zijn zus Elise, daarmee behoren ze tot de Barneveld groep. De groep verblijft in een villa bij Barneveld totdat ze op 29 september 1943 alsnog naar Kamp Westerbork gaan. Tijdens zijn gevangenschap in Kamp Westerbork heeft Joseph veel vrijheden om zich als kunstenaar door het kamp en de omgeving te bewegen. Hij legt verschillende plekken rondom het kamp vast in tekeningen, deze tekeningen zijn bewaard gebleven.
Joseph H Gosschalk
Zwolle, 12 mei 1875 - Wassenaar, 6 oktober 1952Kunstvoorwerpen zijn door gedwongen verkoop uit bezit geraakt
Gevangen in Kamp Westerbork
En zo zie ik hem weer voor mij in de kleine werkplaats in de bouwmaterialenbarak in Westerbork, die wij ruim een half jaar deelden bij ons werk en waar de vriendschap mocht groeien. Ik zie hem weerkeren van zijn omzwervingen door het kamp en de directe omgeving – die hij met toestemming van de in kunstenaars geïnteresseerde hoogste macht mocht uitbeelden – verkleumd en moe, maar bezeten en bevredigd door de arbeid.
De ingang van Kamp Westerbork, getekend door Joseph in december 1943.
Deportatie
Op 4 september 1944 gaan Joseph en Elise op transport naar Theresienstadt, een dag voor Dolle Dinsdag.
Het wordt Theresienstadt in plaats van een van de vernietigingskampen omdat ze behoren tot de Barneveld groep en in aanmerking komen voor emigratie naar Palestina. Zowel Joseph als Elise overleven het kamp en worden op 8 mei 1945 bevrijd door het Rode Leger.
Ik ben nog maar een geraamte met vel er over en kan nauwelijks loopen (..) Onze inboedel, al mijn koffers en kleeren ben ik kwijt, alles afgenomen en gestolen. Heb niet meer dan de oude plunje die ik aan heb.
Terugkomst
In november 1945 schrijft Joseph de Stichting Nederlands Kunstbezit (SNK) met de vraag hoe hij zijn kunstcollectie terug kan krijgen. Zijn administratie is verloren gegaan en ook Josephs geheugen laat hem in de steek schrijft hij. De SNK vraagt veel bewijslast terwijl overlevenden vrijwel al hun bezittingen en dus ook bewijslast zijn verloren. In 1948 krijgt Joseph een schilderij terug.
En daar zal het bij blijven, in 1952 overlijdt Joseph Henri Gosschalk op 77-jarige leeftijd tijdens een brommer ongeluk. Eind 1952 verstrijkt de termijn voor het inleveren van restitutieverzoeken en voor de overheid is de kunstrestitutie daarmee afgerond.
Daar de Duitsers mijn koffers met papieren ook achtergehouden hebben bezit ik geen aanteekeningen meer om een lijst te kunnen geven met nauwkeurige omschrijving. Herkennen kan ik de stukken wel.
Rechtsherstel
In de jaren 90 komt er steeds meer aandacht voor het gebrekkige rechtsherstel en de noodzaak om meer onderzoek te doen naar de herkomst van roofkunst. Sinds 2001 behandelt de Adviescommissie Restitutieverzoeken Cultuurgoederen en Tweede Wereldoorlog – kortweg de Restitutiecommissie – teruggaveverzoeken op het gebied van nazi-roofkunst.
De nabestaanden van Joseph dienen meerdere verzoeken in, een aantal worden afgewezen en vijf zijn toegewezen.
