Willem Mesdag

Willem Mesdag, de dominee van de doopsgezinde Mennonietenkerk, woonde met zijn vrouw Sjoukje en hun vijf kinderen in Sneek. In 1941 werden zij voor het eerst geconfronteerd met de Jodenvervolging toen een joodse lerares ontslagen werd van de plaatselijke middelbare school. Sjoukje vroeg de lerares of zij hulp nodig had, maar zij had al een onderduikadres geregeld. - Een jaar later kwam de leider van de joodse gemeenschap in Sneek, Abraham Kuijt, een handelaar in porselein, met zijn vrouw Elisabeth op bezoek bij de familie Mesdag om hulp in te roepen. Het echtpaar heeft enige tijd ondergedoken gezeten in de kerk, die grensde aan de woning van Willem en Sjoukje. De dochter van de Mesdags, Nine, bracht hun daar eten. Na enige tijd werden de heer en mevrouw Kuijt overgebracht naar een permanent onderduikadres bij de familie Ypma, eveneens te Sneek. Van toen af aan werd de kerk meerdere malen in gebruik genomen als tijdelijke schuilplaats voor mensen die van plan waren het land uit te vluchten. Een van degenen die er gebruik van hebben gemaakt, was Ernst Pino, een van Nines klasgenoten. (Hij stuurde Nine een kaart nadat hij Zwitserland had bereikt). - Begin 1943, na een ontmoeting met de vrijzinnig hervormde geestelijke Mia Coelingh* en kapelaan Gerard Jansen, beiden gevestigd in Sneek, nam het verzetswerk van Willem en Sjoukje sterk toe. Zij maakten kennis met Piet Meerburg* van de Amsterdamse Studenten Groep*, die altijd op zoek was naar nieuwe veilige schuiladressen voor joodse kinderen. Sjoukje en de drie geestelijken zeiden toe dat zij in hun eigen gemeente naar adressen zouden zoeken. Het huis van de familie Mesdag aan de Singel 30 werd een belangrijk contactadres. - De eerste persoon die door een van de van Meerburgs koeriers naar Sneek werd gebracht, was een jonge Jodin, Lydie van Gelderen. Zij is korte tijd bij de Mesdags gebleven voordat zij werd doorgestuurd naar Enschede. Zij werd opgevolgd door de vierjarige Jaap van Meer, die afkomstig was uit een joods-orthodox gezin en die ook een poosje bij Willem en Sjoukje heeft ingewoond. (Jansen bracht zijn kleine broertje Louis onder bij A.N. van der Zee*, vlak in de buurt. Zijn zusje Elly dook onder in Deventer, en zijn ouders in de buurt van Den Bosch). Jaap was erg angstig toen hij aankwam. Na verloop van tijd ontpopte hij zich tot een levendig kind dat geregeld verdween en vaak te veel babbelde. (Soms vroeg hij of het 'sjabbes ' was als hij zijn zondagse kleren aan moest). Meerdere keren is hij de straat op gegaan en herkend als joodse jongen. Soms kregen vreemden medelijden met hem en gaven hem geld. Zijn dekmantel was dat hij een weeskind was uit Rotterdam en dat hij door de Mesdags in huis was genomen omdat de omstandigheden in Friesland beter waren dan in het westen des lands. Willem en Sjoukje zagen echter al gauw in dat het een gevaarlijke situatie was, en hij werd voorjaar 1944 overgebracht naar de boerderij van de familie Akkermans* in Olterterp (Friesland). - De samenwerking tussen de vier geestelijken verliep voorbeeldig en werd na de oorlog genoemd als het eerste voorbeeld van de oecumenische gedachte. Al met al werden er ongeveer tachtig joodse kinderen in veiligheid gebracht in de doopsgezinde, hervormde en rooms-katholieke gemeenten in en om Sneek, ongeveer de helft in Sneek zelf en de rest in omliggende dorpen als Bolsward, Blauhus, Gaastmeer en Drachten (waar Willems collega J.W. Sipkema een aantal schuiladressen regelde). Eenmaal in de maand ontving elk pleeggezin rantsoenkaarten die voornamelijk door Gérard Jansen geleverd werden. - Het proces van het vervoeren van kinderen naar Sneek werkte als volgt: de kinderen werden begeleid door ASG-koeriersters als Iet van Dijk, meestal per boot van Amsterdam naar Lemmer, en vervolgens reisden zij per trein door naar Sneek. Bij aankomst brachten de kinderen enkele dagen door bij Willem en Sjoukje, die hun de plaatselijke gewoonten bijbrachten en, zonodig, hun haar blondeerden. - Vanaf begin 1944 was de veiligheid van de kinderen nog sterker gewaarborgd omdat de pleegkinderen valse evacuatiepapieren uit Amsterdam hadden ontvangen. Maar tegen het eind van de zomer van 1944, zagen Jansen en Mia Coeling zich gedwongen om hun verzetswerkzaamheden te staken. Jansen werd naar Enschede overgeplaatst en Coelingh moest zich om veiligheidsredenen rustig houden. Niettemin bleven Willem en Sjoukje hun pogingen zo goed en zo kwaad als zij konden vervolgen, en een van Jansens parochianen, W. Posthuma Mantje, nam de verzorging op zich van de kinderen die hij op een schuilplaats had ondergebracht. - Op 9 april 1945 werd er ten huize van Willem en Sjoukje een inval gedaan en werd hij gearresteerd op verdenking van actieve verzetswerkzaamheden. Hoewel de SIPO niets in zijn huis aantrof dat daarop duidde, werd hij vastgehouden. Kort daarna werd Sneek bevrijd en kon Willem, verzwakt door wat hij had meegemaakt, naar zijn gezin terugkeren. - Direct na de bevrijding kwam Jaap van Meer weer een paar weken bij de Mesdags doorbrengen, voordat hij met zijn ouders kon worden herenigd. Op de dag van hun weerzien hing er een merkwaardige gespannen sfeer nadat ouders en kind aan elkaar waren voorgesteld. Tijdens de maaltijd liet Jaap zijn vork vallen en riep uit in het Fries: 'Der dondert mien förke'. Toen was het ijs gebroken. Tijdens de maaltijd werd er gebeden, compleet met gebedssjaal en gebedenboeken in het Hebreeuws en in het Nederlands, waar Willem voor had gezorgd. 'Het was ontroerend', herinnerde Jaaps pleegzuster Nine zich 45 jaar later. 'De tranen rolden over onze wangen. Ik kan die avond haast niet beschrijven'. - Eind december 1945 stierf Jaaps vader tijdens een astma-aanval. In 1947 is Jaap met zijn moeder, broer en zuster naar Palestina geëmigreerd. -Op 8 september 1993 werden Willem Mesdag en zijn vrouw Sjoukje Grietje Mesdag-Hijlkema door Yad Vashem erkend als Rechtvaardigen onder de Volkeren. -Literatuur - Flim, Bert Jan, Omdat hun hart sprak. Kampen 1996.

Bron: Een Laatste Saluut