Artikelen

Artikelen over de Tweede Wereldoorlog aan de hand van onze bronnen.

Nederlanders vechten vrijwillig aan het Oostfront

Op 22 juni 1941 valt nazi Duitsland de Sovjet Unie aan. Het wordt een ongekend harde oorlog, zo’n 3,3 miljoen Sovjet burgers komen om het leven en aan beide zijde komen ruim een miljoen soldaten om het leven. Nederlandse mannen vechten mee aan Duitse zijde. Ongeveer zevenduizend Nederlanders komen om het leven in Duitse dienst.

VervolgingVerzet

Een nacht in cel 115. Het Bunkerdrama in Kamp Vught

Wanneer onderlinge wraakacties tussen vrouwelijke gevangenen in Kamp Vught uit de hand lopen, neemt de Duitse kampcommandant maatregelen. In de nacht van 15 op 16 januari 1944 worden 74 vrouwelijke gevangenen opgesloten in kampgevangenis de Bunker. Zij zitten veertien uur opgesloten in een cel van slechts negen vierkante meter. Tien vrouwen overleven de nacht niet.

VerzetVervolging

Ontsnapt aan executie. De Vrouwenmars van Westerbork

In de lente van 1945 rukken de Geallieerde bevrijders snel op in het oosten en noorden van Nederland. Er heerst toenemende paniek bij de Duitse bezetter. Wanneer de Canadezen Kamp Westerbork naderen begint op 11 april een onzekere tocht voor 116 vrouwelijke politieke gevangenen: de Vrouwenmars van Westerbork.

CollaboratieVerzet

Een dodelijke oudjaarsavond. Silbertanne actie in Groningen

Tijdens oudejaarsnacht van 1943 gaat de deurbel bij tien anti-Duitse Groningers. Zes openen de deur en worden doodgeschoten. Eerder die avond is de Groningse collaborateur Anne Jannes Elsinga geliquideerd door het verzet. SD’ers van het Scholtenhuis en Nederlandse Waffen-SS frontsoldaten met verlof trekken erop uit en nemen wraak.

CollaboratieVervolging

De hel van Ellecom

Op landgoed Avegoor, vlakbij het Gelderse Ellecom, worden vanaf 1941 Nederlandse SS’ers getraind. In het uniform van de Waffen-SS wordt lichaam en geest gevormd naar de nazi ideologie. De komst van 139 Joodse dwangarbeiders in september 1942 in Joods werkkamp Palästina geeft de SS’ers proefkonijnen. Drie van hen overleven het werkkamp niet.

CollaboratieVervolging

De gewelddadige praktijken van folteraar Ernst Knorr

De Duitse SD’er Ernst Knorr martelt communistische verzetsstrijders in bezet Nederland. In het Oranjehotel en later in het Scholtenhuis vermoordt hij meerdere verzetsstrijders of martelt hen dood. Twee van zijn slachtoffers zijn Geus Sjaak Boezeman en koerier en wapensmokkelaar Esmée van Eeghen.

Collaboratie

Besmeurd met pek en veren: ‘Moffenmeiden’ als zondebok

Na de bevrijding vindt op straat een goed georganiseerd modern volksgericht plaats. Vrouwen die omgingen, of een relatie hadden met Duitse soldaten, worden in het openbaar kaalgeschoren en in sommige gevallen met pek ingesmeerd, met veren bestrooid en daarna in een kar rondgereden.

Verzet

Met de vrijheid in zicht: drama in Deventer smeeroliefabriek Twentol

Om de bevrijding te versnellen proberen lokale verzetsgroepen de geallieerden te helpen door Duitse posities en troepensterkte door te geven, de weg te wijzen of zelfs door strategische punten in handen te krijgen. In de ochtend van 10 april 1945 gaat het mis voor de verzetsstrijders van Knokploeg Deventer.

Bevrijding

Bevrijding in beeld

Om 8 uur ‘s ochtends op 5 mei 1945 capituleerde het Duitse leger en is Nederland vrij. De bevrijding begint al op 12 september 1944 in Limburg. Twee dagen later wordt Maastricht, als eerste Nederlandse stad, bevrijd. Schiermonnikoog wordt als laatste bevrijd op 11 juni. Een ding is overal hetzelfde: de geallieerde bevrijders worden enthousiast binnengehaald en daarna wordt er uitgebreid gefeest.

Vervolging

De lange weg naar de vrijheid

Twintig witte bussen met een groot rood kruis op het dak vertrekken op 24 april 1945 vanuit vrouwenkamp Ravensbrück naar het neutrale Zweden. De achthonderd vrouwelijk passagiers zijn Nederlandse, Belgische, Poolse en Franse kampgevangenen. Het Zweedse Rode Kruis is met Duitse toestemming in staat om ze door de frontlinies in veiligheid te brengen. Maar lang niet alle gevangenen weten zo te ontkomen.

VervolgingVerzet

Staakt! Staakt! Staakt! De slachtoffers van de Februaristaking

Al wekenlang wordt een grote staking voorbereid, als de Razzia van Amsterdam plaatsvindt. Deze vormt voor leden van de illegale Communistische Partij van Nederland (CPN) aanleiding om de staking in werking te zetten. Zo'n tienduizend medewerkers van verschillende bedrijven leggen het werk neer, en staken op 25 en 26 februari in Amsterdam. De staking slaat ook over naar andere plaatsen en bedrijven. Onder andere in Zaandam, Utrecht, Haarlem en Velsen. De bezetter grijpt met harde hand in.

Vervolging

Het einde van een Joods psychiatrische instelling en schuilplaats

Lange tijd wordt de Joodse psychiatrische instelling het Apeldoornsche Bosch in Apeldoorn beschouwd als een veilige haven binnen bezet Nederland. Met de aankomst van de Joodse Ordedienst op 20 januari 1943, een soort hulppolitie in Kamp Westerbork, blijkt deze veiligheid een illusie. De volgende dag wordt het Apeldoornsche Bosch ontruimd.

Kerstbomen en schaarste

Ook in oorlogstijd wordt kerst gevierd. In de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog zijn er nog volop kerstbomen in Nederland te vinden, maar in 1944 is dit niet meer het geval. Bomen worden niet langer naar binnen gehaald en opgetuigd, maar belanden in de kachel om zo te voorzien in de basisbehoeftes van de Nederlandse bevolking.

Verzet

Spectaculaire Leeuwarder overval op het witte doek

Op 8 december 1944 bevrijden 25 verzetsmensen zonder het gebruik van geweld vijftig gevangenen en een bewaker die meewerkte aan de voorbereidingen van de overval, uit de Blokhuispoort. Deze spectaculaire verzetsactie is verfilmd, in 1962 is De Overval in de bioscopen te zien. Het wordt een van de meest succesvolle films uit die tijd met 1,5 miljoen bezoekers.